Bir Müslüman olarak, bu ülkenin dincilerinden utanmaya başladım. Müslüman veya mümin demedim; çünkü bu topraklarda din öyle bir iğdiş edildi, öyle bir çıkar ilişkilerinin malzemesi hâline getirildi ki insanlar İslam'ın kendisiyle, İslam adına konuşanların birbirine karıştırılmasından yoruldu. Bugün bir gencin karşısına çıkıp İslam'dan söz ettiğinizde, o genç her zaman yalnızca Kur'an'ı, Allah'ı, peygamberleri veya ahireti düşünmüyor. Bazen gördüğü bir haksızlığı, duyduğu bir yolsuzluk iddiasını, gücün karşısında susan bir din adamını, makamını korumak için hakikati eğip büken bir yöneticiyi, yoksulun derdiyle ilgilenmeyen ama dinî görünürlüğü yüksek bir insanı hatırlıyor. Sonra bütün bunların üzerine bir de İslam adına kurulmuş büyük cümleleri duyuyor. İşte o zaman zihninde şu soru doğuyor: Madem bu din adaleti emrediyor, neden bu kadar çok insan onun adını anarken adaletsizliğe razı oluyor?
Benim itirazım tam da burada başlıyor. İslam'la İslam adına kurulmuş çıkar düzenlerini birbirinden ayırıyorum. İslamcı kelimesini de sırf siyasi bir duruşu olan herkese karşı kullanmıyorum. İnsan siyasi düşüncesini İslam'ın adalet, hakkaniyet, emanet ve ahlak ilkeleri üzerine kurabilir. Bununla benim bir sorunum yok. Benim itirazım, Allah'a kulluk iddiasının insanlara kulluğa dönüştürülmesinedir. Kendi çıkarını, makamını, servetini, siyasi liderini, cemaatini, örgütünü veya bağlı bulunduğu hiyerarşiyi hakikatin önüne koyan bir insanın dinî kelimeler kullanması, onun davranışlarını kendiliğinden İslami yapmaz.
Bir insanın dilinde Allah, davranışlarında çıkar varsa burada ciddi bir çelişki vardır. Dilinde adalet, kararlarında kayırmacılık varsa; dilinde merhamet, uygulamasında zulme sessizlik varsa; dilinde kardeşlik, hayatında ayrımcılık varsa bu çelişkiyi birkaç güzel sözle örtemezsiniz. Din, insanın kendisini nasıl tanıttığıyla değil, hakikat karşısında nasıl davrandığıyla sınanmalıdır.
Gençler de tam olarak bu sınavın sonuçlarına bakıyor.
Gençler neden yön değiştiriyor?
Şimdi gençleri anlamak istiyorsak onlara tepeden bakmayı bırakmamız gerekiyor. Bir gencin neden deizme, ateizme veya agnostisizme yöneldiğini anlamak için önce onun zihninde hangi soruların biriktiğini bilmeliyiz. Her gencin hikâyesi aynı değildir. Kimi felsefi sorular soruyor, kimi bilimsel açıklamalarla inancını yeniden değerlendiriyor, kimi yaşadığı bir acının ardından Allah'ın adaletini sorguluyor, kimi ailesinde baskıyla karşılaşıyor, kimi de din adına konuşan insanların davranışları nedeniyle bütün dinî anlatılara mesafe koyuyor.
Bunların hepsini tek bir sebebe bağlamak doğru değildir. Fakat gözümüzün önündeki önemli bir gerçeği de inkâr edemeyiz: Din adına konuşanların hayatıyla anlattıkları arasında büyüyen mesafe, dinî güveni aşındıran ciddi etkenlerden biridir.
Bir genç düşünün. Okulda kendisine dürüst olması öğretiliyor. Evde kul hakkından söz ediliyor. Camide adalet anlatılıyor. Televizyonda ahlaktan bahsediliyor. Fakat genç, iş bulabilmek için torpilin kapısını çalması gerektiğini, bazı insanların hak etmedikleri makamlara yakınlıkları sayesinde ulaşabildiğini, güçlü olanın hatasının görmezden gelindiğini, yoksulun ise en küçük yanlışında ağır biçimde yargılandığını gözlemliyor.
Sonra aynı genç, bu düzenin içinde dinî kimliğiyle öne çıkan insanların da bulunduğunu görüyor. Üstelik bazılarının bu düzeni eleştirmek yerine savunduğuna, haksızlık karşısında susarken kendilerinden olmayanların hatalarını büyüttüğüne şahit oluyor.
Şimdi o gence ne diyeceğiz?
"Sen sorgulama, büyüklerinin sözünü dinle" mi diyeceğiz? "Bunlar imtihan, sen işine bak" mı diyeceğiz? "Dinin kusuru olmaz, gördüklerini düşünme" mi diyeceğiz?
Hayır! Çünkü genç zaten gördüğünü düşünüyor. Bizim görevimiz onun düşünmesini engellemek değil, doğru düşünmesine yardımcı olmaktır.
Üstelik ona düşünmemesini öğütlediğimizde yalnızca bir sorusunu cevapsız bırakmıyoruz. Onun gözünde hakikatin soru sorulmasından korktuğu izlenimini de oluşturuyoruz. Oysa gerçekten sağlam bir inanç, dürüst sorulardan korkmaz. Hakikati arayan insanın sorusunu düşmanlık saymak, hakikati savunmak değildir.
Burada çok önemli bir ayrım yapmalıyız: Bir gencin şüphe duyması, onun ahlaksız veya kötü niyetli olduğu anlamına gelmez. Bir sorunun cevabını araması, onun düşman olduğu anlamına gelmez. İnancını sorgulaması da onu aşağılamamızı haklı çıkarmaz. Belki de yıllardır kendisine ezberletilen cevaplarla hayatında gördükleri arasındaki çelişkiyi ilk kez dürüstçe dile getiriyordur.
Biz ona kapıyı kapatırsak, sorularını susturursak, kendisini küçümsersek, bir süre sonra yalnızca bizimle konuşmayı bırakmaz; anlattığımız her şeyden de uzaklaşabilir.
İslam adına sunulan hayat, İslam'ın kendisi midir?
Şimdi asıl soruyu soralım: Gençlerin önüne hangi İslam örneğini koyuyoruz?
Adaletin olmadığı yerde İslam'ın toplumsal iddiasından söz edebilir miyiz? Emanetin çiğnendiği, insanların haklarının yenildiği, güçlünün korunup güçsüzün yalnız bırakıldığı bir düzende yalnızca dinî sembollerin görünür olması bize yeter mi?
Benim anlayışıma göre İslam; doğruluk, hakkaniyet, adalet, merhamet ve hakikate şahitlik iddiasıdır. Bu iddiayı Kur'an'ın ölçüleriyle konuşmak zorundayız. Nisa suresinin 135. ayeti, insanın kendi aleyhine, anne babasının veya yakınlarının aleyhine bile olsa adaleti ayakta tutmasını ister. Maide suresinin 8. ayeti, bir topluluğa duyulan düşmanlığın insanı adaletsizliğe sürüklememesi gerektiğini bildirir. Nahl suresinin 90. ayeti ise adaleti, iyiliği ve yakınlara yardım etmeyi emreder.
Bu ayetleri yalnızca kürsülerde okuyup hayatın dışına çıkarırsak ne yapmış oluruz? Kur'an'ı ses olarak hayatımızda tutar, fakat ölçü olarak hayatımızdan uzaklaştırmış oluruz.
Bir insan kendi tarafındaki haksızlığı görmezden geliyor, karşı tarafın en küçük yanlışını büyütüyorsa adaletin gereğini yerine getirmiyor demektir. Bir insan kendi liderinin hatasını sorgulanamaz kabul ediyor, başka bir insanın hatasını ise ahlaki çöküşün kanıtı sayıyorsa burada hakikate bağlılıktan çok aidiyetin belirleyiciliği vardır.
Bir insan yoksulun hakkını savunurken yoksulun kimliğine bakıyor, mağdurun acısını değerlendirirken onun hangi siyasi çevreye yakın olduğunu soruyorsa merhameti evrensel bir ahlak ilkesi olmaktan çıkarmış, kendi grubunun sınırları içine hapsetmiş demektir.
Gençler bütün bunları görüyor. Onlara sürekli adaletten bahsetmemize gerek yok; zaten adaletin ne zaman çiğnendiğini anlamak için hayatın içindeler. Onların ihtiyacı, adaletin gerçekten uygulandığına şahit olmaktır.
Düşünün, bir genç bir öğretmeninden dürüstlük öğreniyor ama aynı öğretmenin sevmediği öğrenciye haksızlık yaptığını görüyor. Bir din görevlisinden kul hakkını dinliyor ama o kişinin güçlü birinin yanlışına sessiz kaldığını gözlemliyor. Bir siyasetçiden milletin hakkını dinliyor ama kamu kaynaklarının kullanımıyla ilgili ciddi bir iddia ortaya çıktığında açık, tutarlı ve denetlenebilir bir açıklama beklerken yalnızca sloganlarla karşılaşıyor.
Burada sorun, gencin ahlakı anlamaması değil; kendisine anlatılan ahlakın uygulamada neden kaybolduğunu anlamaya çalışmasıdır.
İşte bu nedenle gençliğin yön tayinini yalnızca bireysel tercihlerle açıklayamayız. Aile, eğitim, ekonomik koşullar, arkadaş çevresi, dijital dünya, bilimsel merak, felsefi sorgulama ve yaşanan toplumsal tecrübeler birlikte değerlendirilmelidir. Dinî kurumlara ve dinî kimlik taşıyan kişilere duyulan güven de bu tablonun önemli parçalarından biridir.
Bugünün gençliği bize ne söylüyor?
Bu mesele artık yalnızca aile büyüklerinin sohbetlerinde dile getirdiği bir endişe değildir; akademik araştırmaların da konusu hâline gelmiştir.
2025'te Religions dergisinde yayımlanan, Türkiye'deki gençlerin dinî sosyalleşme süreçlerini ele alan bir araştırma, gençlerin inanç ve dindarlık ilişkilerindeki değişimi inceliyor. Çalışmada aktarılan KONDA verileri, kendisini dindar olarak tanımlayanların oranında 2008'den 2025'e doğru düşüşe ve kendisini ateist ya da inançsız olarak tanımlayanların oranında artışa işaret ediyor. Bu veriler tek başına her gencin neden böyle bir yönelişe girdiğini açıklamaz; ancak kuşaklar arasındaki değişimi ciddiye almamız gerektiğini gösterir. Araştırma
2025 yılında yayımlanan ve Gaziantep'te 18–35 yaş grubundan 588 gençle yürütülen başka bir araştırmada, katılımcıların yüzde 89'u bir dine inandığını, yüzde 10,1'i ise herhangi bir dine inanmadığını belirtmiştir. Bu araştırma bütün Türkiye'yi temsil eden bir örneklem olarak yorumlanmamalıdır. Fakat gençlerin dinle ilişkisinin tek biçimli olmadığını ve inanç konusunda farklı yönelişlerin birlikte var olduğunu anlamamıza yardımcı olur. Araştırmanın özeti
Bu bulgular bize şunu söylüyor: Gençliği tek bir kalıba sokamayız. Bütün gençleri inançsız ilan edemeyiz; bütün soruları da geçici heves diye küçümseyemeyiz.
Bir genç Allah'a inanıp dinî kurumlara güvenmeyebilir. Bir başkası Kur'an'ı önemseyip kendisine sunulan din yorumlarını sorgulayabilir. Bir başkası deizme yönelirken bir diğeri ateizmi benimseyebilir. Bazıları ise hiçbir kesin sonuca ulaşmadan sorularıyla yaşamaya devam edebilir.
Bunların her biri kendi içinde farklı gerekçeler taşır. Bizim görevimiz insanları tek tek etiketlemek değil, onların sorularını anlamak ve dürüst cevaplar verebilmektir.
Fakat bir noktada kendimize şu soruyu mutlaka sormalıyız: Gençler dinî kurumların, din adına konuşan kişilerin ve siyasi aktörlerin davranışlarında adalet göremiyorsa, dinin toplumsal temsilinde bir sorun bulunup bulunmadığını araştırmak zorunda değil miyiz?
Bence zorundayız.
Çünkü bir gencin yaşadığı hayal kırıklığını anlamak için önce o hayal kırıklığının hangi tecrübelerden beslendiğine bakmalıyız. Onun sorusunu susturmak, sorunu ortadan kaldırmaz. Yalnızca sorunun konuşulmasını engeller.
Din hiyerarşinin ve siyasi gücün hizmetine girdiğinde
Şimdi daha rahatsız edici bir meseleye gelelim.
Dinî bir kurumun var olması, kurumsallaşması veya dinî bilginin belirli bir düzen içinde aktarılması tek başına kötü değildir. Toplumların eğitim kurumlarına, bilgi üretimine, uzmanlığa ve ortak hizmet yapılarına ihtiyacı vardır. Sorun, bir kurumun varlığı değil; kendisini eleştiriden muaf görmesi, kendi çıkarını hakikatin önüne koyması ve güce bağımlı hâle gelmesidir.
Dinî hiyerarşi, hesap verebilirliğin yerine geçerse; unvan, hakikatin ölçüsü sayılırsa; makam sahibi olmak doğru olmanın kanıtı kabul edilirse; kuruma bağlılık ahlaki sorgulamanın önüne geçirilirse dinî yapı kendi amacından uzaklaşma tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Böyle bir ortamda dinî bilgi, insanın hakikati aramasına yardımcı olmak yerine insanlardan itaat talep etmenin aracına dönüşebilir. Soru soran genç, düşünmeye teşvik edilmek yerine huzursuzluk çıkaran kişi olarak damgalanabilir. Yanlış yapan güçlü birinin davranışı eleştirilmezken sıradan bir insanın hatası ağır biçimde yargılanabilir.
Bunun sonucunda gençlerin zihninde din ile otorite arasında tehlikeli bir bağ kurulur. Genç, dinin kendisini değil, din adına kendisine dayatılan otoriteyi sorgulamaya başlar. Fakat bu ayrım ona açıkça gösterilmediğinde ikisini birbirinden ayırması giderek zorlaşabilir.
Siyasi güçle dinî temsil arasındaki ilişki de bu bakımdan dikkatle değerlendirilmelidir. Bir siyasi iktidar kendisini dinî değerlerle ilişkilendirebilir. Bu, kendi başına o iktidarın her uygulamasının yanlış olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir dinî kurumun devletle ilişki içinde olması da otomatik olarak hakikatten uzaklaştığını kanıtlamaz.
Asıl ölçü şudur: O ilişki adaletin gerçekleşmesine mi hizmet ediyor, yoksa gücün sorgulanmasını mı zorlaştırıyor?
Bir dinî otorite, siyasi gücün yanlışını da doğrusunu da aynı ahlaki ölçüyle değerlendirebiliyor mu? Haksızlığa uğrayanın kimliğine bakmadan yanında durabiliyor mu? Kendisini atayan, destekleyen veya koruyan çevrelerin çıkarlarına aykırı düştüğünde de hakikati söyleyebiliyor mu? Kurumun kendi yanlışları bağımsız biçimde incelenebiliyor mu?
Bu soruların cevabı önemlidir. Çünkü bir dinî kurumun itibarı yalnızca ne kadar büyük olduğuyla, kaç kişiye ulaştığıyla, kaç etkinlik düzenlediğiyle veya ne kadar güçlü bir siyasi ilişkiye sahip olduğuyla ölçülemez. İnsanların ona neden güveneceği, hangi ahlaki ölçüleri uyguladığıyla ilgilidir.
Kurumsal güç, hakikatin yerini alamaz. Makam, ahlakın yerine geçemez. Siyasi yakınlık da adaletin kanıtı değildir.
Daha açık söyleyeyim: Dinî bir kurum, siyasi gücü desteklediği için değil, o gücü de adalet ölçüsünde sorgulayabildiği için güvenilir olmalıdır. Aksi hâlde kendisine ait olmayan bir otoriteyi ödünç almış olur. O otoritenin itibarı sarsıldığında kendisi de onunla birlikte sarsılabilir.
Burada yalnızca siyasi iktidarları eleştirmek de yetmez. Muhalif siyasi çevrelerin, cemaatlerin, tarikatların, vakıfların veya başka dinî yapıların aynı ölçüye tabi tutulması gerekir. Kendi tarafımızdaki haksızlığa ayrıcalık tanıdığımız anda adaleti değil, aidiyetimizi savunmaya başlamışız demektir.
Gençler bu tutarsızlığı gördüğünde yalnızca bir kişiye güvenini kaybetmeyebilir. Din adına kurulan bütün otorite ilişkilerine mesafe koyabilir.
İşte asıl tehlike budur.
İbadet amaç mı, insanı dönüştüren bir yol mu?
Benim üzerinde özellikle durduğum meselelerden biri de budur: İbadetlerin insan hayatındaki yerini nasıl anlatıyoruz?
Namaz kılan, oruç tutan, camiye giden, Kur'an okuyan bir insanın bunları yapması elbette önemlidir. Ancak dinî hayatı yalnızca görünür ibadetlerin toplamına indirgediğimizde, ibadetlerin insanı hangi ahlaki sorumluluğa hazırladığını unutabiliriz.
İbadet, insanın kendisiyle, Allah'la ve diğer insanlarla ilişkisini dönüştürme iddiası taşır. Namaz insana sorumluluğunu hatırlatırken insanın davranışlarında hiçbir değişiklik meydana gelmiyorsa burada üzerinde düşünmemiz gereken bir mesele vardır. Oruç, açlığın ve yoksulluğun anlamını hatırlatıyorsa ama insan yoksulun hâline duyarsız kalıyorsa ibadetin ahlaki boyutunu yeniden konuşmalıyız.
Ankebut suresinin 45. ayeti namazın hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyucu yönünü vurgular. Bakara suresinin 177. ayeti ise iyiliği yalnızca şekle indirgemez; imanla birlikte infakı, ahde bağlılığı, sabrı ve sorumluluğu da anlatır.
Öyleyse ibadet ile ahlak arasında nasıl bir bağ kurduğumuzu sorgulamak zorundayız.
Ben ibadetleri insanın doğru yolda ilerlemesine yardımcı olan işaretler olarak görüyorum. Yol kenarındaki işaretleri okumak önemlidir; fakat işaretleri okumakla doğru yere varmak aynı şey değildir. İşaretin gösterdiği yönde yürümek gerekir. Bununla birlikte bu benzetme, ibadetleri önemsizleştirmek için değil, onların ahlaki ve manevi anlamını hatırlatmak için kullanılmalıdır.
İbadetleri yalnızca birer toplumsal kimlik göstergesine dönüştürürsek insanları birbirlerine üstünlük taslamaya da yöneltebiliriz. Çok ibadet edenin otomatik olarak daha adil, daha merhametli veya daha güvenilir olduğunu varsayamayız. Aynı şekilde bir insanın ibadetlerini göremediğimiz için onun ahlaki değerini de kesin biçimde yargılayamayız.
Bizi ilgilendiren, dinin insanı hangi sorumluluklara çağırdığı ve bu sorumlulukların hayatta nasıl karşılık bulduğudur.
Şunu da açıkça söylemek gerekir: Bir insanın ibadet etmesi, onun bütün davranışlarının doğru olduğunu garanti etmez. Ancak buradan ibadetin değersiz olduğu sonucu da çıkmaz. Asıl mesele, ibadeti ahlaki sorumluluktan koparmamaktır.
Bir insanın alnı secdeye değiyor ama eli başkasının hakkına uzanıyorsa, dilinde Allah'ın adı var ama kararlarında adalet yoksa bu çelişkiyi konuşmalıyız. Fakat o insanı eleştirirken bizim de aynı ahlaki ölçüye bağlı kalmamız gerekir.
Çünkü eleştirinin amacı insanı aşağılamak değil, yanlışın üzerindeki örtüyü kaldırmaktır.
Mazlum acı çekerken din adına kurulan gösteri
Bir başka çelişki de insanların acıları karşısında ortaya çıkıyor.
Dünyanın bir yerinde çocuklar öldürülürken, aileler evsiz kalırken, insanlar açlıkla ve korkuyla mücadele ederken, bizden beklenen yalnızca slogan atmak veya dinî semboller göstermek değildir. Elbette dua etmek, dayanışma göstermek, insanların acılarını paylaşmak değerlidir. Fakat bunlar, imkânlarımız ölçüsünde somut sorumluluk almaktan ayrı düşünülemez.
Gazze'deki çocukların yaşadığı acıyı düşünün. Bir tarafta merhametten, ümmetten ve insanlık onurundan söz ediyoruz; diğer tarafta bu acının siyasi tartışmalarda nasıl araçsallaştırılabildiğini, bazı mağdurların acısının öne çıkarılırken başkalarının acısının görmezden gelinebildiğini görüyoruz.
Bir genç burada şu soruyu sorabilir: İnsanların acısı neden bazen siyasi çıkarlarımıza uygun olduğunda görünür, uygun olmadığında görünmez hâle geliyor?
Bu soruya kızmak yerine cevap vermeliyiz.
Merhamet, yalnızca bizim sevdiğimiz insanların acısını hissetmek değildir. Adalet de yalnızca bizim tarafımızdaki mağdurlar için talep edilecek bir ayrıcalık değildir. Bir insanın hakkını savunurken onun kimliğini, dilini, mezhebini veya siyasi görüşünü öncelemiyorsak adaletin evrensel bir ilke olduğunu kabul ediyoruz demektir.
Müminlerin acı çektiği bir yerde başka insanların acısına kayıtsız kalmak nasıl kabul edilemezse, başka insanların acısını savunurken kendi çevremizdeki haksızlıklara göz yummak da kabul edilemez.
Bir yerde zulmü kınıyor, başka bir yerde benzer bir haksızlık karşısında susuyorsak ölçümüz hakikat değil, tarafgirliktir.
Gençlerin önünde bunun tersini göstermek zorundayız. Onlara merhametin bir siyasi kampanyadan, bir sloganın etkisinden veya bir grubun çıkarından daha büyük olduğunu davranışlarımızla anlatmalıyız.
Çünkü merhamet yalnızca konuşulan bir duygu değildir; insanın çıkarına aykırı düştüğünde de sürdürdüğü bir ahlaki sorumluluktur.
Gençleri bu köhnemiş anlayışların elinden nasıl alacağız?
Şimdi en önemli noktaya gelelim. Sorunu teşhis etmek yetmez. Eğer gerçekten gençlerin geleceğini önemsiyorsak onlara yalnızca yanlışları göstermeyecek, yeni bir yol da açacağız.
Fakat burada çok önemli bir sınırımız var: Gençleri bir grubun etkisinden kurtarıp başka bir grubun itaati altına sokmak çözüm değildir. Gençleri bizim düşüncemize bağımlı kılmak da çözüm değildir. Bizim amacımız gençlerin yerine düşünmek değil, onların kendi akıllarını, vicdanlarını ve iradelerini kullanabilecekleri bir ortam oluşturmaktır.
Bir genç bizimle aynı sonuca ulaşmasa da dürüstçe soru sorabiliyorsa, bir yanlışı gerekçesiyle eleştirebiliyorsa, başkasının hakkını kendi çıkarının önüne koyabiliyorsa, bilgiyle kanaati birbirinden ayırabiliyorsa orada önemli bir eğitim başarısı vardır.
İşte bu nedenle çözümü birkaç somut başlık altında düşünmeliyiz.
1.Adım-Gençleri suçlamayı bırakıp onları dinlemek.
Bir genç bize "Din adına konuşanların yaptıklarıyla anlattıkları birbirini tutmuyor" dediğinde hemen savunmaya geçmemeliyiz. Önce hangi olaydan, hangi tecrübeden ve hangi çelişkiden söz ettiğini anlamalıyız.
"Sen anlamazsın", "Senin imanında eksiklik var", "Bunları düşünmek tehlikeli" gibi cümlelerle başlayan bir konuşma, çoğu zaman düşünsel bir kapıyı kapatır.
Bunun yerine şunu söyleyebilmeliyiz: "Seni rahatsız eden şeyi anlat. Beraber inceleyelim. Gördüğün yanlışın gerçekten yanlış olup olmadığını, yanlışsa bunun dinle ilişkisini, varsa farklı açıklamaları birlikte değerlendirelim."
Bunu yaparken gencin her iddiasını doğru kabul etmek zorunda değiliz. Ancak onun bir iddiayı dile getirmesine saygı göstermek zorundayız. Dinlemek, her düşünceye katılmak değildir; hakikati birlikte araştırmaya açık olmaktır.
2.Adım-Dinî bilgiyi ezberden çıkarıp anlamla buluşturmak.
Gençlere yalnızca ne yapmaları gerektiğini söylemek yeterli değildir. Neden yapmaları gerektiğini de açıklamalıyız. Bir hükmün dayanağı nedir? Bir ayet hangi bağlamda ne söylüyor? Bir yorumla ayetin kendisi arasında nasıl bir ilişki var? Bir dinî iddia kesin bilgi mi, yorum mu, geleneksel kabul mü?
Bunları ayırt etmeyi öğretmeliyiz.
Kur'an'ı yalnızca seslendiren değil, anlamaya çalışan; dinî bir iddiayı duyduğunda kaynağını araştırabilen; farklı görüşleri karşılaştırabilen; bir bilginin sınırlarını kabul edebilen insanlar yetiştirmeliyiz.
Gençlerin karşısına hazır cevaplarla çıkmak yerine, onların cevapları hangi yollarla araştırabileceklerini göstermeliyiz.
Bir soruya bilmiyorsak "Bilmiyorum" diyebilmeliyiz. Çünkü bilmediğini kabul eden bir insan, bilmediği hâlde kesin konuşan bir insandan daha güvenilirdir.
3.Adım-Adaleti dinî söylemin merkezine yerleştirmek.
Bir genç, dinî çevrelerde torpilin, kayırmacılığın, emeğin karşılığını vermemenin veya güçlüden yana davranmanın normalleştirildiğini görüyorsa ona yalnızca adalet ayetleri okumak yetmez.
Adaleti uygulamalıyız.
Bir vakıf, dernek, cemaat, okul veya dinî kuruluş kendi kaynaklarını nasıl kullanıyor? Görevlilerini hangi ölçütlerle seçiyor? Eleştirilere nasıl cevap veriyor? Yanlış yapıldığında sorumluluk alıyor mu? Bir yönetici kendi yakınlarının haksızlığını da kabul edebiliyor mu?
Bu sorulara açık ve denetlenebilir cevaplar verilmesi gerekir.
Çünkü gençler, adaletin yalnızca kürsüde anlatılan bir kavram olmadığını görmek istiyor. Bir kurum kendi içinde adaleti uygulayamıyorsa dışarıya verdiği ahlak dersinin inandırıcılığı zayıflar.
4.Adım-Din ile siyasi sadakati birbirinden ayırmak.
Gençlere bir siyasi lidere bağlı olmanın dinî bir zorunluluk olduğu izlenimi verilmemelidir. Bir siyasi hareketin her kararını savunmak, bir kişiye bağlılığını iman ölçüsü hâline getirmek, eleştiriyi ihanet saymak doğru değildir.
Siyaset insanların ortak hayatını düzenlemek için vardır. Bu alanda farklı görüşler olabilir. Ancak hiç kimsenin siyasi kimliği onu adaletin üzerinde bir konuma getirmez.
Bir siyasetçinin doğru kararını desteklemek, yanlış kararını eleştirmek mümkündür. Hatta ahlaki tutarlılık bunu gerektirir.
Gençlere bağlılık ile kör itaati, saygı ile sorgusuz kabullenmeyi, ortak amaç ile kişisel çıkarı birbirinden ayırmayı öğretmeliyiz.
Bunu yalnızca sözle değil, kendi siyasi tutumumuzda da göstermeliyiz.
5.Adım-Dinî kurumların hesap verebilirliğini savunmak.
Bir kurumun dinî kimliği, onun eleştiriden muaf olduğu anlamına gelmez. Aksine insanlara ahlak ve sorumluluk anlatan kurumlar, kendi uygulamalarında daha dikkatli olmak zorundadır.
Mali şeffaflık, açık görevlendirme ölçütleri, bağımsız inceleme, hata kabulü ve gerektiğinde sorumluların görevden ayrılması gibi ilkeler yalnızca dünyevi yönetim araçları değildir; emanet ve hesap verme ahlakıyla da ilişkilidir.
Bir kurumun yanlışını söylemek o kurumu düşman ilan etmek değildir. Yanlışını görmezden gelmek ise her zaman sadakat göstergesi sayılamaz.
Bazen gerçek sadakat, kurumu kendi yanlışlarıyla yüzleştirmektir.
6.Adım-Gençlerin hayatındaki gerçek sorunlara dokunmak.
Gençlerin yön tayinini yalnızca inanç tartışmalarıyla açıklayamayız. İşsizlik kaygısı, gelecek belirsizliği, eğitimde fırsat eşitsizliği, barınma sorunu, ekonomik baskı, liyakat konusundaki endişeler ve toplumsal dışlanma duygusu da gençlerin dünyasını etkiler.
Bir gence ahlaktan söz ederken onun emeğinin karşılığını alabilmesini, yeteneği ölçüsünde ilerleyebilmesini ve geleceğini kurabilmesini önemsemiyorsak büyük bir eksiklik içindeyiz.
Gençlerin ihtiyaçlarını yalnızca manevi öğütlerle karşılayamayız. Onlara nitelikli eğitim, mesleki rehberlik, kültürel imkânlar, psikolojik destek gerektiğinde uzman desteği, bilimsel düşünce ortamları ve toplumsal katılım fırsatları sunmalıyız.
Din adına çalışan kurumlar da bu konularda somut sorumluluk almalıdır. Bir gencin iş aramasına yardımcı olmak, ona meslek kazandırmak, yeteneğini geliştirmek, ihtiyaç sahibine destek olmak ve adil fırsatlar oluşturmak; insanın hayatına dokunan hizmetlerdir.
7.Adım-Gençlerin düşünsel özgürlüğünü korumak.
Gençlerin sorularına cevap vermenin yolu onları baskı altına almak değildir. Onları aşağılamak, inançları üzerinden tehdit etmek veya toplumsal ilişkilerden dışlamak, çoğu zaman sorunun çözümünü zorlaştırır.
Bir genç Allah'a, vahye, peygamberliğe veya ahirete ilişkin sorular soruyorsa onunla açık bir düşünce alışverişi yapabilmeliyiz. Felsefeyi, bilimi, tarihi ve dinî metinleri birbirine düşman ilan etmeden konuşabilmeliyiz.
İnanan genç de inanmayan genç de saygıyı hak eder. Bir insanın inancına katılmamak, onun insanlık onurunu küçültmeyi haklı çıkarmaz.
Üstelik özgürce soru sorabilen bir genç, başkalarının kendisine sunduğu cevapları daha sağlam ölçütlerle değerlendirme imkânı bulur. Bizim aradığımız şey, gençlerin hiçbir zaman şüphe duymaması değil; şüphelerini bilgi, dürüstlük ve vicdanla değerlendirebilmesidir.
8.Adım-Aileyi baskı merkezinden güven merkezine dönüştürmek.
Ailede din yalnızca yasaklar, korkular, cezalar ve itaat üzerinden anlatılırsa çocuk dinî hayatı güven ve anlamla değil, baskıyla ilişkilendirebilir.
Ailelerin çocuklarına ahlak öğretmesi elbette önemlidir. Ancak bu öğretim, çocukların soru sormasını engelleyen bir otorite düzenine dönüşmemelidir.
Anne baba kendi hatasını kabul edebilmeli, çocuğundan özür dileyebilmeli, adaleti yalnızca başkalarından beklememeli ve kendi davranışlarıyla örnek olabilmelidir.
Çocuğuna dürüstlüğü anlatan bir baba, kendi çıkarı için yalan söylememelidir. Merhametten söz eden bir anne, güçsüzün acısını küçümsememelidir. Allah'ın adaletini anlatan ebeveynler, çocukları arasında ayrımcılık yapmamalıdır.
Çünkü çocuk, kendisine söylenenlerden önce evde gördüğü hayatı öğrenir.
9.Adım-Dinî temsilin merkezine ahlaki örnekliği yerleştirmek.
Bir din görevlisinin, öğretmenin, siyasetçinin, aile büyüğünün veya kanaat önderinin etkisi yalnızca bilgi aktarmasından kaynaklanmaz. İnsanlar onun davranışlarına da bakar.
Kendisini eleştiren insanı dinleyebilen, yanlış yaptığında özür dileyen, kendisine yakın olanla olmayan arasında adalet gözeten, makamını kişisel çıkarı için kullanmayan ve bilmediği konuda kesin konuşmayan insanlar gençler üzerinde güven oluşturabilir.
Bu insanlar hiçbir zaman hata yapmayan kişiler değildir. Önemli olan, hata yaptıklarında ne yaptıklarıdır.
Kendisini eleştiriden muaf gören insan güveni zorlaştırır. Kendisini de aynı ahlaki ölçüye tabi tutan insan ise güvenin kurulabileceği bir zemin oluşturur.
10.Adım-Gençleri dinî tartışmaların seyircisi olmaktan çıkarıp toplumsal sorumluluğun öznesi yapmak.
Gençlere yalnızca konuşmayı değil, birlikte iş yapmayı da öğretmeliyiz. Mahallelerinde ihtiyaç sahiplerini belirleyebilecekleri, çevre sorunlarına çözüm üretebilecekleri, çocukların eğitimine destek olabilecekleri, yaşlılarla ilgilenebilecekleri, bilim ve sanat çalışmaları yürütebilecekleri ortamlar oluşturmalıyız.
Bu faaliyetler belirli bir siyasi çevrenin reklamına dönüşmemeli; katılan gençlerden ideolojik bağlılık beklenmemeli; yapılan yardım karşılığında itaat talep edilmemelidir.
Gençler, bir insanın hayatına dokunmanın ne demek olduğunu doğrudan deneyimlemelidir.
Bir çocuğun eğitimine katkı sağladıklarında, bir yaşlının yalnızlığını azalttıklarında, bir çevre sorununu çözdüklerinde, bir haksızlığı barışçıl ve hukuki yollarla gündeme taşıdıklarında ahlakın yalnızca anlatılan bir düşünce olmadığını görürler.
Böylece gençleri birilerinin hazır kitlesi olmaktan çıkarıp kendi aklı ve vicdanıyla hareket eden bireyler olarak yetiştirebiliriz.
Bu dönüşüm nereden başlayacak?
Bütün bunları anlattıktan sonra şu soruyla karşılaşacağız: Bu kadar köklü bir anlayış nasıl değişecek?
Bir günde değişmeyecek. Bir konuşmayla, bir kitapla, bir kampanyayla veya birkaç güzel cümleyle de değişmeyecek.
Önce küçük ama gerçek adımlar atmalıyız.
Bir aile kendi içindeki adaletsizliği düzeltmeli. Bir öğretmen öğrencisinin sorusunu küçümsememeli. Bir din görevlisi bilmediği konuda kesin hüküm vermemeli. Bir kurum hesaplarını ve kararlarını şeffaflaştırmalı. Bir siyasetçi kendi tarafındaki yanlışı da kabul etmeli. Bir kanaat önderi kendisine duyulan saygıyı sorgulanamazlık zannetmemeli.
Ardından bu örnekleri birbirine bağlayan daha geniş bir toplumsal çalışma oluşturmalıyız.
Gençlerle düzenli buluşmalar yapılmalı; fakat bu buluşmaların amacı onlara hazır cevaplar ezberletmek olmamalı. Din, ahlak, bilim, felsefe, tarih, siyaset ve toplumsal sorunlar hakkında açık tartışma ortamları kurulmalı. Gençler sorularını anonim olarak da iletebilmeli. İddialar kaynaklarıyla incelenmeli, farklı görüşler dürüstçe karşılaştırılmalı ve gerektiğinde uzmanlardan yardım alınmalı.
Yapılan çalışmaların başarısı yalnızca kaç gencin katıldığıyla ölçülmemeli. Gençler kendilerini daha özgürce ifade edebiliyor mu? Sorularını korkmadan sorabiliyor mu? Farklı düşünen insanlarla saygılı biçimde konuşabiliyor mu? Adalet, merhamet ve sorumluluk konusunda davranışlarında bir değişim oluşuyor mu? Kurumlar eleştiriler karşısında daha şeffaf hâle geliyor mu?
Bunlara bakmalıyız.
Çünkü hedefimiz gençleri belirli bir düşünceye zorlamak değil, onların hakikat arayışına eşlik etmek ve toplumsal hayatta daha adil, daha sorumlu bireyler olmalarına katkı sunmaktır.
Burada bir şeyi de özellikle vurgulamak istiyorum: Din adına kurulan yanlış düzenlerin eleştirilmesi, dinin bütün kurumlarının ve din görevlilerinin aynı olduğu anlamına gelmez. Haksızlığa karşı duran, yoksula yardım eden, gençlerin sorularını sabırla dinleyen, siyasi baskılara rağmen adaleti savunan insanlar da vardır. Onların emeğini yok saymak da hakkaniyetli olmaz.
Bizim mücadelemiz insanları toptan mahkûm etmek değil, yanlışın hangi yapıda ortaya çıktığını belirlemek ve onu değiştirmektir.
Bir kurumu eleştirirken ölçümüz delil olmalı. Bir insanı eleştirirken davranışına bakmalıyız. Bir düşünceyi değerlendirirken gerekçesini incelemeliyiz. Aksi hâlde adalet adına konuşurken kendimiz de başka bir haksızlığın parçası olabiliriz.
Gençleri kazanmak mı, onlara alan açmak mı?
Ben artık gençleri kazanmak sözünün de üzerinde düşünülmesi gerektiğini söylüyorum. Çünkü bazen bir insanı kazanmak istediğimizi söylerken aslında onu kendimize benzetmek, bizim gibi düşünmesini ve bizim gibi konuşmasını istiyoruz.
Oysa gençler bizim mülkümüz değildir. Onların aklı, vicdanı ve hayatı kendilerine aittir.
Bizim sorumluluğumuz, onlara bir kimliği zorla benimsetmek değil; doğru bilgiye ulaşabilecekleri, sorularını özgürce sorabilecekleri, ahlaki sorumluluklarını kavrayabilecekleri ve kararlarının sonuçlarını değerlendirebilecekleri bir ortam oluşturmaktır.
Bir genç bizimle aynı inancı paylaşmıyorsa onunla bütün ilişkilerimizi kesmek, onu düşman ilan etmek veya ahlaki açıdan değersiz görmek doğru değildir. İnanç konusundaki ayrılıkları konuşabiliriz. Fakat insanlık onurunu bu tartışmaların üzerinde tutmalıyız.
Bunu başaramazsak dinin merhamet iddiasını daha en başta kendi davranışlarımızla zayıflatmış oluruz.
Bir genç inançlıysa ona inancını daha bilinçli ve sorumlu biçimde yaşamasında yardımcı olmalıyız. Şüphe içindeyse sorularını ciddiye almalıyız. İnançsız olduğunu söylüyorsa onunla da saygı temelinde konuşabilmeliyiz.
Çünkü hakikat arayışının yerini korku aldığında insan düşüncesini gizleyebilir; fakat gizlenen düşünce mutlaka ortadan kalkmaz. Güven ortamı oluştuğunda ise insanlar birbirlerinin gerekçelerini daha iyi anlama fırsatı bulur.
Bizim ihtiyacımız olan şey, gençlerin yalnızca dinî kelimeleri tekrar etmesi değildir. Ahlaki sorumluluk üstlenen, haksızlık karşısında susmayan, kendi çıkarını başkasının hakkının önüne koymayan, bilgiyle kanaati ayırt edebilen ve gerektiğinde kendi düşüncesini de sorgulayabilen bir gençliktir.
Son sözüm şudur
Ben bir Müslüman olarak, dinin insanın vicdanını özgürleştirmesi gerektiğine inanıyorum. İnsanları başkalarının çıkarlarına bağımlı kılan, haksızlık karşısında susmaya alıştıran, makam sahiplerini sorgulanamaz hâle getiren ve ahlakı aidiyetin arkasına saklayan bir anlayışı eleştirmeyi gerekli görüyorum.
Benim itirazım Allah'a yönelen insana değil, Allah'ın adını kullanarak insanları kendi çıkarına yönlendiren anlayışadır. Benim itirazım ibadete değil, ibadeti ahlaki sorumluluktan koparan yaklaşımladır. Benim itirazım kuruma değil, kurumu hakikatin üzerinde gören zihniyetedir. Benim itirazım siyasete değil, siyaseti sorgulanamaz bir bağlılığa dönüştüren anlayışadır.
Çünkü bir insanın dinî kimliği, ona başkasının hakkını çiğneme ayrıcalığı vermez. Bir kurumun kutsal bir amaç taşıdığını söylemesi, onu hesap vermekten muaf kılmaz. Bir siyasi hareketin kendisini dinî değerlerle ilişkilendirmesi, bütün kararlarını doğru yapmaz.
Adalet herkes için adalettir. Merhamet yalnızca bize benzeyenlere gösterildiğinde merhamet olmaktan uzaklaşır. Hakikat de yalnızca bizim işimize geldiğinde savunulacak bir değer değildir.
Gençlere bunları anlatmanın en etkili yolu, önce kendi hayatımızda uygulamaktır.
Şimdi kendimize şu soruyu soralım: Bir genç bizim hayatımıza baktığında İslam'ın adaletini, merhametini ve doğruluğunu görebiliyor mu? Yoksa yalnızca dinî kelimelerle örtülmüş bir çıkar mücadelesi mi görüyor?
Eğer ikinci durumla karşılaşıyorsa suçu yalnızca gencin inançsızlığında aramayalım. Bizim de payımıza düşen sorumluluğu kabul edelim.
Gençlerin dinden uzaklaşmasını yalnızca bir tehdit olarak görmek yerine, din adına kurduğumuz hayatı gözden geçirmek için bir uyarı olarak da değerlendirelim. Bu, her inanç değişimini aynı sebeple açıklamak değildir. Fakat dinî temsilin güven kaybına uğradığı yerde kendi yanlışlarımızı araştırmak ahlaki bir zorunluluktur.
Artık gençlerin karşısına daha fazla sloganla, daha yüksek sesle, daha ağır suçlamalarla çıkmak istemiyorum. Onların karşısına daha fazla adaletle, daha fazla dürüstlükle, daha fazla merhametle çıkmak istiyorum.
Çünkü bir gence İslam'ı anlatmanın en güçlü yollarından biri, ona İslam adına konuşan bir insanın nasıl yaşadığını gösterebilmektir.
Bir insan haksızlık karşısında kendi çıkarını terk edebiliyorsa, gücün karşısında eğilmeden hakkı savunabiliyorsa, yanlış yaptığında özür dileyebiliyorsa, kendisine düşman gördüğü insanın hakkını da koruyabiliyorsa anlattığı ahlakın yaşayan bir örneği hâline gelir.
İşte gençlerin görmeye ihtiyacı olan budur.
Onlara yalnızca neye inanacaklarını söylemeyelim. Nasıl düşüneceklerini, nasıl araştıracaklarını, nasıl adil davranacaklarını ve nasıl sorumluluk üstleneceklerini de öğretelim.
Onların elinden iradelerini almayalım; iradelerini kullanabilecekleri bir dünya kuralım. Sorularını susturmayalım; sorularına dürüstçe eşlik edelim. Onları kendi çıkarlarımızın aracı yapmayalım; kendi hayatlarının sorumluluğunu üstlenebilecek bireyler olarak yetişmelerine yardımcı olalım.
Ve en önemlisi, din adına konuşan herkes kendisine şu soruyu sorsun: Benim varlığım insanların hakikate, adalete ve merhamete yaklaşmasına mı yardımcı oluyor, yoksa kendi otoriteme daha fazla bağlanmalarını mı sağlıyor?
Bu soruya dürüstçe cevap veremeyen hiçbir kurum, hiçbir makam, hiçbir siyasi hareket ve hiçbir dinî otorite kendisini sorgulamanın üzerinde göremez.
Çünkü gençliğin geleceği, birilerinin elindeki gücü korumasından daha değerlidir. İnsanların vicdanı, kurumların itibarından daha değerlidir. Hakikat, herhangi bir grubun çıkarından daha değerlidir.
Biz gençleri kurtarmak istiyorsak önce onları kendimize bağımlı kılma arzusundan vazgeçmeliyiz. Onları düşünmeye, araştırmaya, sorgulamaya, adaleti savunmaya ve merhameti yaşamaya teşvik etmeliyiz.
Köhnemiş anlayışların gençlerin hayatı üzerindeki etkisini böyle azaltabiliriz: Korkuyla değil güvenle, baskıyla değil bilgiyle, bağlılık dayatmasıyla değil özgür iradeyle, gösterişle değil ahlaki örneklikle.
Ve belki o zaman gençler din adına kurulan sözlerle yaşanan hayat arasındaki uçuruma bakıp yalnızca hayal kırıklığı yaşamazlar. Hakikati araştırabilecekleri, sorularına dürüst cevaplar bulabilecekleri ve kendi vicdanlarıyla karar verebilecekleri bir alanın var olduğunu da görürler.
Benim istediğim budur.
Gençlerin bizim gibi düşünmesini sağlamak değil; onların kendi düşüncelerini dürüstçe oluşturabilmelerine yardımcı olmak. Din adına kurulan çıkar düzenlerini korumak değil; insanı merkeze alan, adaleti önceleyen ve gücü ahlaki ölçülere tabi kılan bir hayatı savunmak.
Çünkü dinin adıyla konuşmak başka şeydir, dinin ahlakını yaşamak başka şey.
Ve bir toplumun geleceğini belirleyecek olan, insanların hangi kelimeleri kullandığından çok, o kelimelerin arkasında nasıl bir hayat kurduğudur.
Erol Kekeç/07-11.10.2026/Sancaktepe/İST
